In oktober 1705 vroeg de twintigjarige Johann Sebastian Bach in Arnstadt vier weken verlof aan. Hij ging te voet naar Lübeck om Dieterich Buxtehude te horen, de beroemde organist van de Marienkirche. Wat leerde hij daar, en hoe verging het hem toen hij terugkwam?
Het Duitsland van de 17de eeuw had geen gebrek aan kerkmuziek van een rijk idioom, maar Buxtehude’s cantates voegden daar nog andere aspecten aan toe, zoals een rustgevende melodievorming, warme harmonieën en pragmatische vernieuwende vormstructuren, vaak gebaseerd op koraalmelodieën.
De invloed van Buxtehude op Bach (beiden waren Lutheraan) werd richtingbepalend voor de eerstvolgende tien jaren van Bach. Als we luisteren naar Buxtehude’s cantate Nimm von uns, Herr, du treuer Gott (BuxWV 78) – de datering hiervan is onbekend – en enkele delen uit Bachs cantate Gottes Zeit ist die allerbeste Zeit (BWV 106) uit 1707 – ook wel Actus tragicus genaamd omdat het voor een begrafenisdienst is geschreven – horen we aardig wat overeenkomsten. Maar we horen ook al verschillen, die wijzen op Bachs grote persoonlijkheid en geniaal talent.
Zoals in de instrumentale bezetting: bij Buxtehude bestaat deze uit violen, 2 gamba’s, violone, orgel + theorbe. Dit was een veel voorkomende bezetting in die tijd. Bij Bach zien we 2 blokfluiten, 2 gamba’s, cello, violone, orgel + theorbe. Het verschil hoor je meteen in de instrumentale inleidingen: luister naar het begin van Buxtehude’s cantate door Ensemble Pygmalion en naar de Sonatina waarmee Bach zijn cantate opent, in de uitvoering van de Nederlandse Bachvereniging.
Bach zette de blokfluit in bij cantates die de dood als onderwerp hebben. De blokfluit staat dan symbool voor het lijden, de dood en de vergankelijkheid. In de Matthäus Passion horen we dat bijvoorbeeld ook in het recitativo accompagnato O Schmerz, hier zittert das gequälte Herz. Hier kun je het beluisteren in de uitvoering van Collegium Vocale Gent onder Philippe Herreweghe.
De vocale bezetting van deze cantates is klein met veelal korte soli en weinig uitgebreide koren. Een belangrijk gegeven hierin is de verstaanbaarheid van de tekst, dit in tegenstelling tot de oude polyfonie van de Renaissance. Die verstaanbaarheid van de tekst komt het affect, de gemoedstoestand die de inhoud van de tekst uitdrukt, ten goede. Hierdoor krijgt bijvoorbeeld ook de dissonant meer betekenis en scherpte. Elk tekstonderdeel heeft, net als in de motetten, zijn eigen bijpassende karakterisering volgens de affectenleer. Wie in de opnames van Buxtehude en Bach verder luistert, hoort hoe elk stukje tekst zijn eigen kleur krijgt.
Bach ging daarna terug naar Arnstadt, maar niet van harte, denk ik. Die vier weken verlof waren ruim vier maanden geworden: het was eind februari 1706 voordat Bach weer in Arnstadt terugkeerde. Natuurlijk kon de kerkeraad, het bestuur, deze overschrijding van zijn verlof niet over zijn kant laten gaan en werd Bach tot verantwoording geroepen. De kerkeraad was daarnaast bepaald niet tevreden over het feit dat zijn orgelspel onder invloed van Buxtehude vrijer en virtuozer was geworden, met wonderlijke variaties en vreemde akkoorden.
Een gunstiger gebeurtenis voor Bach in Arnstadt was zijn kennismaking met zijn latere eerste vrouw. Dit was zijn achternicht, de zangeres Maria Barbara Bach, die de moeder van onder anderen Wilhelm Friedemann en Carl Philipp Emanuel Bach zou worden. Bach bleef nog tot september 1707 in Arnstadt werken, waarna hij naar Mühlhausen vertrok om daar organist van de Blasiuskirche te worden.
Tot slot luisteren we naar delen uit de kerstcantate Das neugeborne Kindelein van respectievelijk Buxtehude en Bach. Hieruit kan men logisch constateren, dat de ontwikkeling van Bach, die twee generaties jonger was, zich heel ver heeft doorgezet. De versie van Buxtehude hoor je in een opname van Ton Koopman met het Amsterdam Baroque Orchestra & Choir. Die van Bach klinkt hier in de uitvoering van de J.S. Bach-Stiftung onder Rudolf Lutz.
Buxtehude’s Das neugeborne Kindelein is op 13 december live te horen, samen met motetten en een cantate van Bach en ander werk van Buxtehude. Bachkoor Brabant zingt dan in de Sint-Laurentiuskerk in Breda-Ginneken, met sopraan Nikki Treurniet, countertenor Oscar Verhaar en Barokorkest Accademia Amsterdam onder leiding van Geert van den Dungen. Het concert begint om 15.00 uur. Kaarten zijn vanaf oktober te koop via bachkoorbrabant.nl.
Tekst: Geert van den Dungen.